Historia Rygi – ponad 800 lat na styku kultur, imperiów i języków

Ryga należy do najbogatszych historycznie miast Europy Północnej. W ciągu ośmiu stuleci zmieniała państwową przynależność dziewięć razy – od państwa zakonnego, przez Rzeczpospolitą, Szwecję, Rosję carską, krótkotrwałą niepodległość, dwie okupacje totalitarne, aż po odzyskanie suwerenności i członkostwo w Unii Europejskiej. Ten artykuł prowadzi przez najważniejsze momenty tej historii – z weryfikowanymi datami, wskazaniem sprzecznych wersji i miejscami, w których łotewska historiografia różni się od niemieckiej czy rosyjskiej.

Zanim powstała Ryga – osadnictwo u ujścia Dźwiny

Zanim na mapach Europy pojawiła się niemiecka nazwa Riga, rejon ujścia Dźwiny (łot. Daugava) był już od wieków miejscem zamieszkanym i gospodarczo ważnym. Archeologia wskazuje na obecność osadnictwa bałtycko-fińskiego już w II wieku n.e., a od V–VI wieku w rejonie osiedlili się Liwowie – plemię ugrofińskie spokrewnione z Estończykami. Osady liwońskie oraz kurońskie ciążyły ku naturalnemu portowi w miejscu, gdzie mała rzeka Rīdziņa (niem. Riege) wpadała do Dźwiny.

Przez ujście Dźwiny przebiegał szlak od Waregów do Greków – jedna z najważniejszych arterii handlowych wczesnego średniowiecza, łącząca Skandynawię z Konstantynopolem. To nie niemieccy krzyżowcy uczynili z tego miejsca węzeł handlowy; oni jedynie przejęli istniejącą strukturę i przebudowali ją zgodnie z własnym modelem.

Pochodzenie samej nazwy Riga budzi spory do dziś. Najlepiej udokumentowaną hipotezę podał niemiecki historyk Dionysius Fabricius w 1610 r. – wywodził ją od liwońskiego słowa rīja, oznaczającego magazyny zbożowe, których nad Dźwiną miało być bardzo dużo. Hipotezę wspiera estońska nazwa miasta – Riia – oraz zapisy angielskiego geografa Richarda Hakluyta z 1589 r., gdzie miasto nazywa się Rie.

1201 – biskup Albert i początek Rygi jako miasta

Za oficjalny rok założenia Rygi uważa się 1201, a za założyciela – biskupa Alberta von Buxhövden (1165–1229) z saksońskiej rodziny Buxhoevedenów. W polskich przewodnikach czasem pojawia się data 1207 – jest to jednak błąd. Potwierdzone źródła – od Kroniki Inflant Henryka Łotysza, przez Nową Encyklopedię Katolicką, po oficjalną stronę miasta Rygi i dokumentację UNESCO – wskazują jednoznacznie na rok 1201.

Albert przybył nad Dźwinę w 1200 r. na czele floty 23 statków (liczebność oddziałów krzyżowych bywa szacowana przez różne źródła od ok. 500 do ponad 1500 zbrojnych), z papieskim błogosławieństwem Innocentego III oraz wsparciem króla Filipa Szwabskiego. Rok później przeniósł siedzibę biskupstwa inflanckiego z Ikšķile (Üxküll) do nowo założonej Rygi, wymuszając zgodę miejscowych Liwów na to przeniesienie – była to część szerszego procesu chrystianizacji siłą, określanego jako krucjaty północne.

Hanza i dominacja niemiecka (XIII–XVI wiek)

W 1282 r. Ryga stała się członkiem Hanzy – stowarzyszenia miast handlowych z niemieckim ośrodkiem w Lubece. To właśnie ten moment, a nie sama data założenia, uczynił z miasta potęgę bałtycką. Ryga kontrolowała handel z księstwami ruskimi – głównie Połockiem, Smoleńskiem i Nowogrodem Wielkim – eksportując stamtąd wosk, futra, len, zboże i bursztyn, importując sól, śledzie, tkaniny i wyroby metalowe.

Przez ponad trzysta lat miasto było rządzone przez niemieckojęzyczny patrycjat kupiecki, skupiony w dwóch gildiach: Wielkiej (kupcy) i Małej (rzemieślnicy). Łotysze i Liwowie – mimo że stanowili ludność tubylczą – praktycznie nie mieli dostępu do pełni praw miejskich. Język niemiecki pozostawał językiem administracji Rygi aż do 1891 r., kiedy władze carskie wprowadziły przymusową rusyfikację. Wszystkie akty urodzenia, małżeństwa i zgonu były prowadzone po niemiecku do tego właśnie roku.

W 1522 r. Ryga przyjęła reformację luterańską – była jednym z pierwszych miast w regionie, które to uczyniły, a niektóre źródła określają ją wręcz jako pierwsze miasto poza granicami Świętego Cesarstwa Rzymskiego, które przyjęło naukę Lutra. 23 października 1522 r. Rada Miejska oficjalnie mianowała Andreasa Knöpkena archidiakonem kościoła św. Piotra i pierwszym luterańskim kaznodzieją. W 1524 r. przy kościele św. Jakuba powstała pierwsza łotewskojęzyczna kongregacja luterańska. Symbolicznym wydarzeniem było poddanie w 1524 r. czczonej figury Matki Boskiej osobliwej próbie: wrzucono ją do Dźwiny, a ponieważ utrzymywała się na powierzchni, uznano to za dowód „czarów” i figurę spalono.

Ryga w Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1581–1621)

To rozdział, który w większości popularnych polskich opracowań zbywany jest jednym akapitem – niesłusznie, bo czterdziestoletni okres podległości Rygi Rzeczypospolitej był burzliwy i gospodarczo owocny zarazem.

W 1558 r. wybuchła wojna inflancka – car Iwan IV Groźny uderzył na rozpadającą się Konfederację Inflancką. Ostatni mistrz zakonu inflanckiego, Gotthard Kettler, 28 listopada 1561 r. podpisał pakt wileński, oddający Inflanty pod opiekę Zygmunta II Augusta. Kettler otrzymał w lenno Kurlandię i Semigalię, a 5 marca 1562 r. na zamku ryskim złożył hołd lenny królowi polskiemu – w jego zastępstwie przyjął go Mikołaj Radziwiłł Czarny.

Sama Ryga nie została jednak od razu włączona do Rzeczypospolitej. Miasto uzyskało dwudziestoletni okres autonomii (niem. Freiheitsjahre). Dopiero 15 stycznia 1581 r., pod presją nowej ofensywy Iwana Groźnego, Stefan Batory podpisał akt przyjęcia Rygi pod swoją władzę. W 1582 r. po zwycięstwach nad Moskwą król uroczyście wjechał do miasta przez bramę Marschallpforte i przyjął hołd mieszczan.

Rozruchy kalendarzowe 1584–1589 – najbardziej niezwykły bunt w dziejach Rygi

Mało znany w Polsce epizod, a niezwykle istotny dla zrozumienia relacji miasto – Korona. Po reformie kalendarza gregoriańskiego przez papieża Grzegorza XIII w 1582 r. Rzeczpospolita – jako kraj katolicki – natychmiast wprowadziła nową rachubę czasu. Po 5 października miał następować od razu 14 października. Ryska protestancka ludność uznała to jednak za „szatański wynalazek” papieża mający „ukraść uczciwym ludziom dziesięć dni”.

Do napięcia religijnego doszły inne czynniki: sprowadzenie przez Batorego jezuitów do Rygi (z ich kolegium – pierwszą średnią szkołą na ziemiach łotewskich), spór o kościół św. Jakuba między katolikami a protestantami, oraz konflikt wewnętrzny między Radą Miejską a gildiami. W 1586 r. publicznie stracono dwóch stronników króla – wójta Testiusza i syndyka Wellinga. Bunt wygasł dopiero w 1589 r., po pacyfikacji miasta przez Zygmunta III Wazę.

Mimo burzliwego charakteru, okres polski pozostawił po sobie trwały ślad: w Rydze posługę pełnił Piotr Skarga, Batory nadał Łotyszom prawo ubiegania się o obywatelstwo miasta (co wcześniej było niemożliwe), a chłopi pańszczyźniani, którzy zbiegli do miasta, po dwóch latach pobytu uzyskiwali wolność osobistą. Od tego momentu zaczęła się realna łotewizacja Rygi – wcześniej zdominowanej etnicznie przez Niemców.

Szwecja (1621–1710) i Rosja (1710–1917)

W czasie IV wojny polsko-szwedzkiej, 21 sierpnia 1621 r., Gustaw II Adolf z armią ok. 15–17 tys. żołnierzy obległ Rygę. Miasta broniła znacznie mniejsza załoga (ok. 900 regularnych żołnierzy wzmocniona milicją miejską), hetman polny litewski Krzysztof Radziwiłł – mając zaledwie ok. 1,5 tys. ludzi – nie był w stanie zorganizować odsieczy. Po miesięcznym oblężeniu i odparciu trzech szturmów Ryga skapitulowała 25 września 1621 r. Formalnie polska utrata miasta została potwierdzona rozejmem w Altmarku (1629), a ostatecznie – pokojem oliwskim (1660), w którym Rzeczpospolita zrzekła się większości Inflant wraz z Rygą, zachowując jedynie ich południowo-wschodnią część zwaną Inflantami Polskimi (Łatgalią).

Okres szwedzki – zwany przez Łotyszy gute alte schwedische Zeit („dobre stare szwedzkie czasy”) – przyniósł modernizację administracji, powszechny obowiązek szkolny w szkołach ludowych (od lat 80. XVII w.) oraz tłumaczenie Biblii na łotewski przez pastora Ernsta Glücka (1685–1694). Szwedzi uczynili też z Rygi ważną twierdzę na wschodnich rubieżach imperium.

III wojna północna (1700–1721) zakończyła się zdobyciem Rygi przez Rosję. Miasto skapitulowało w 1710 r. po ośmiomiesięcznym oblężeniu i wybuchu epidemii dżumy, która zdziesiątkowała ludność. Pokój w Nystad (1721) potwierdził przynależność Inflant do Imperium Rosyjskiego. Ryga pozostała pod rosyjskim panowaniem przez niemal 200 lat.

Pod carami miasto przeżyło gwałtowny rozwój gospodarczy. Pod koniec XIX w. Ryga była drugim co do wielkości miastem zachodniej części Rosji (po Sankt Petersburgu) i jednym z najbardziej uprzemysłowionych ośrodków imperium. W latach 1867–1913 liczba ludności wzrosła kilkukrotnie – według spisów, w 1867 r. Niemcy stanowili 42,9 % ludności, a Łotysze 23,6 %, natomiast w 1913 r. Niemcy – już tylko 13,5 %, Łotysze – ponad 40 %. To przesunięcie etniczne przygotowało grunt pod łotewskie przebudzenie narodowe.

1918–1940 – pierwsza niepodległość

Podczas I wojny światowej Ryga znalazła się na linii frontu. W 1915–1917 ewakuowano do wnętrza Rosji ok. 200 000 robotników wraz z rodzinami i znaczną częścią przemysłu. We wrześniu 1917 r. miasto zajęły wojska niemieckie.

18 listopada 1918 r. w Teatrze Narodowym w Rydze proklamowano niepodległość Republiki Łotewskiej. Ogłoszenie niepodległości nie zakończyło jednak walk – przez kolejne półtora roku o miasto ścierały się wojska łotewskie, niemieckie oddziały freikorps, bolszewicy i polskie formacje. Pokój łotewsko-sowiecki (łot. Latvijas – Krievijas miera līgums), podpisany w Rydze 11 sierpnia 1920 r., zakończył wojnę o niepodległość Łotwy – Rosja Sowiecka uznała w nim niepodległość państwa łotewskiego „po wieczne czasy”. Międzynarodowe uznanie Łotwy przez państwa zachodnie nastąpiło 26 stycznia 1921 r.

W okresie międzywojennym Ryga była dynamicznym, wielokulturowym miastem liczącym w 1935 r. ok. 385 000 mieszkańców. Społeczność żydowska osiągnęła ponad 40 000 osób, działało ok. 40 synagog i domów modlitwy, a w 1923 r. podczas wizyty Włodzimierza Żabotyńskiego utworzono tu syjonistyczną organizację Betar (Związek im. Trumpeldora).

1940–1945 – dwie okupacje i Zagłada

17 czerwca 1940 r. Armia Czerwona wkroczyła do Łotwy na mocy tajnego protokołu paktu Ribbentrop–Mołotow. W nocy z 13 na 14 czerwca 1941 r. NKWD rozpoczęło pierwszą masową deportację – w ciągu kilku dni z Łotwy wywieziono na Syberię i do Kazachstanu 14 000–15 500 osób, w tym ok. 2400 dzieci poniżej 10. roku życia. Mężczyzn (ok. 8250) oddzielono od rodzin i skierowano do łagrów, kobiety i dzieci do „osad specjalnych”. Do ojczyzny wróciła tylko niewielka część zesłańców.

1 lipca 1941 r. do Rygi wkroczył Wehrmacht. Niemal natychmiast rozpoczęły się zbrodnie na ludności żydowskiej. 4 lipca 1941 r. Einsatzgruppe A sprowokowała pogrom, podczas którego zamordowano ok. 400 Żydów i spalono Synagogę Chóralną. W połowie sierpnia 1941 r. zarządzono utworzenie getta, które formalnie odizolowano 15 października 1941 r. W dzielnicy Moskiewskiego Przedmieścia zamknięto ok. 30 000 osób.

Od 1943 r. Niemcy zlikwidowali getto i utworzyli obóz koncentracyjny Riga-Kaiserwald z ponad 10 filiami. W sierpniu 1944 r., gdy Armia Czerwona zbliżała się do miasta, ocalałych więźniów ewakuowano drogą morską do obozu Stutthof. Ryga została zajęta przez Sowietów 13 października 1944 r.

Łotewska SRR (1944–1991) i rusyfikacja

Okupacja radziecka przyniosła kolejne masowe deportacje – 25 marca 1949 r. (operacja „Priboj”) wywieziono z Łotwy ok. 42 000 osób. Równolegle prowadzono planową politykę demograficzną: sprowadzano rosyjskojęzycznych pracowników przemysłu, którzy osiedlali się głównie w Rydze.

Efektem tej polityki była zmiana struktury etnicznej miasta. W 1935 r. Łotysze stanowili 63 % mieszkańców Rygi – w 1989 r. już tylko 36,5 %. Rosjanie stanowili wówczas 47,3 %. Po raz kolejny w historii Łotysze byli mniejszością we własnej stolicy.

Przełom nadszedł pod koniec lat 80. 23 sierpnia 1989 r., w pięćdziesiątą rocznicę paktu Ribbentrop–Mołotow, ok. 2 miliony ludzi chwyciły się za ręce, tworząc żywy łańcuch na trasie Wilno – Ryga – Tallinn. Bałtycki Łańcuch (łot. Baltijas ceļš) liczył ok. 600 km. 4 maja 1990 r. Rada Najwyższa Łotewskiej SRR przyjęła deklarację o odrodzeniu niepodległości. Ostateczne odzyskanie suwerenności nastąpiło 21 sierpnia 1991 r., w ostatnich dniach nieudanego puczu Janajewa w Moskwie.

Ryga po 1991 r. – od postsowieckiej stolicy do członka UE

7 grudnia 1997 r. centrum historyczne Rygi zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (pozycja nr 852, kryteria i oraz ii). Powierzchnia obszaru chronionego wynosi 430,17 ha, a strefa buforowa – 1562,55 ha. W uzasadnieniu podkreślono dwie wartości: średniowieczną tkankę miejską odzwierciedlającą świetność hanzeatycką oraz „najlepszy zbiór architektury Art Nouveau w Europie”.

Łotwa wstąpiła do Unii Europejskiej i NATO w 2004 r. W 2006 r. Ryga gościła szczyt NATO, w 2014 r. była Europejską Stolicą Kultury (wspólnie z Umeå w Szwecji), a w 2014 r. Łotwa przyjęła euro. Obecnie miasto zamieszkuje ok. 592 000 osób (2025) – mieszka tu co trzeci Łotysz.

Oś czasu – 22 daty, które zdefiniowały Rygę

Bibliografia i źródła

Artykuł opiera się na weryfikowanych źródłach historiograficznych i dokumentacji urzędowej:

1. Ziemlewska A., Ryga w Rzeczypospolitej polsko-litewskiej (1581–1621), Polska Fundacja Narodowa – fundamentalna polskojęzyczna monografia okresu polskiego.
2. Oficjalna strona miasta Rygi, History of Riga – riga.lv.
3. UNESCO World Heritage Centre, dossier 852 Historic Centre of Riga – whc.unesco.org.
4. Henryk Łotysz (Heinricus Lettus), Chronicon Livoniae – podstawowe źródło pierwotne dla wczesnej historii Rygi.
5. Koper S., Stańczyk T., Kresy północy. Wyprawa do polskich Inflant.
6. Encyklopedia PWN, hasło „Łotwa. Historia” oraz „Ryga”.
7. Wilczewski D., Burzliwe stulecie Bałtów, Polityka, Dzieje wokół Bałtyku, 4/2020.
8. Bobe M., Jews in Latvia – dzieje społeczności żydowskiej Rygi.
9. Ezergalis A., Holokausts vācu okupētajā Latvijā 1941–1944.
10. Portal Wirtualny Sztetl, Ryga – historia społeczności – sztetl.org.pl.
11. Freeport of Riga Authority, History – rop.lv.